Asiad 20: Wushu Việt Nam giành bốn huy chương đồng, Đinh Văn Tâm vào chung kết hạng 56kg

"Mỗi mùa bóng đều bắt đầu từ một buổi sáng chưa ai thức giấc."

Nhà tập wushu buổi sáng ngày 23 tháng 9 cũng vậy. Trước khi khán đài Asiad 20 mở cửa, hành lang nhà thi đấu chỉ có ba thứ âm thanh: tiếng băng cổ tay được kéo căng, tiếng hít vào rồi thở ra đều đặn của mấy võ sĩ trẻ, và tiếng huấn luyện viên nhắc lại một câu về cự ly. Không ống kính, không ai gọi tên ai. Một chiếc khăn bông gấp gọn đặt trên ghế, chờ người dùng nó.

Đến tối cùng ngày, bảng điện tử hiện bốn dòng tên Việt Nam ở vị trí thứ ba, cùng một dòng tên đã điền sẵn vào trận chung kết hạng 56kg. Bốn huy chương đồng trong một ngày, cộng một tấm bạc đã nằm trong túi. Báo chí gọi đó là “cơn mưa huy chương”.

Tôi ngồi lại khá lâu sau khi hết giờ thi đấu. Điều tôi nhớ nhất không phải bốn tấm huy chương, mà là đôi bàn tay quấn băng ở hành lang buổi sáng.

Wushu tại Asiad 20 gồm hai phần thi hoàn toàn khác nhau, và gộp cả hai vào một tiêu đề là chỗ bắt đầu của mọi sự hiểu lầm.

Sanda, còn gọi là sanshou, là đối kháng toàn phần: đấm, đá, vật và đá quét từ tư thế đứng. Không có địa chiến, không có khóa siết dưới sàn, và những pha ôm giữ kéo dài đều bị xử lý. Điểm được tính theo đòn hợp lệ, trong đó ngã và vật sạch có trọng số lớn, cộng thêm các lỗi trừ điểm như ra ngoài sàn. Đây là điểm khác biệt căn bản so với kickboxing chuyên nghiệp: ở K-1 hay Glory, một cú vật đẹp không mang lại điểm nào. Kết quả sanda vì thế không dùng để suy ra năng lực ở sàn kickboxing, và ngược lại.

Taolu là phần biểu diễn. Bài quyền hoặc binh khí được chấm bởi hội đồng giám khảo, tách thành điểm độ khó và điểm chất lượng thực hiện. Không đối thủ, không va chạm, chỉ có sai số của thân người và độ cao của những cú bật nhảy.

Môn wushu do Liên đoàn Wushu Quốc tế quản lý về chuyên môn, còn Asiad thuộc hệ thống của Hội đồng Olympic châu Á. Ở sân chơi này, đối kháng có những hạng nhẹ như 56kg, 60kg và 65kg — nơi việc cắt nước nhẹ hơn nhiều so với các giải võ tự do chuyên nghiệp, nhưng vẫn đủ để một buổi cân ký lúc sáng sớm quyết định chiến thuật của cả ngày.

Có một điều luật cần nhớ trước khi đọc bất kỳ bảng tổng kết nào: cả hai võ sĩ thua ở bán kết đều nhận huy chương đồng. Cách trao huy chương này không riêng gì wushu; judo, quyền Anh, taekwondo và đấu vật ở các đại hội đa môn cũng làm như vậy. Hệ quả rất cụ thể: cứ vào được bán kết, tấm huy chương đã được bảo hiểm, và một ngày thi đấu có thể kết thúc với nhiều huy chương hơn số trận thắng thực sự tạo ra chúng.

Phòng thay đồ không biết nói dối — nó chỉ biết thì thầm. Và nó thì thầm rằng thành tích hôm 23 tháng 9 của đoàn Việt Nam gồm bốn suất bán kết sanda — Đinh Văn Tâm (56kg), Nguyễn Thị Thu Thủy (60kg), Hứa Văn Đoàn (60kg), Nguyễn Khắc Kiên (65kg) — cùng một tấm đồng taolu của Dương Thúy Vi ở nội dung kiếm và thương.

Ở hạng 56kg, Đinh Văn Tâm thắng Fereddy Sinaga của Indonesia ở bán kết, giành quyền vào trận chung kết ngày 24 tháng 9 và qua đó chắc chắn có ít nhất huy chương bạc. Trong cả ngày thi đấu, đây là kết quả duy nhất mang tính đột phá về thành tích: một võ sĩ Việt Nam đánh bại được đối thủ ở vòng loại trực tiếp để bước vào trận cuối cùng.

Ở sanda, cú vật là vũ khí đắt điểm nhất. Muốn vật được, võ sĩ phải thắng trước ở chỗ bám, ở chỗ giữ thăng bằng và ở chỗ đọc nhịp ra đòn của đối phương. Một trận bán kết hạng nhẹ thường được quyết định bằng việc ai giành được thế trên trước, rồi mới đến chuyện ai đánh trúng nhiều hơn. Nhưng tôi phải nói thẳng: báo cáo kết quả không cung cấp một chỉ số kỹ thuật nào — không tỷ lệ dính đòn, không số lần vật thành công, không số lỗi bị trừ. Mọi mô tả sâu hơn về trận bán kết của Tâm đều là suy diễn, và tôi không biến suy diễn thành dữ kiện.

Đối thủ Indonesia là cột mốc quen thuộc ở tầm khu vực. Việt Nam và Indonesia nhiều năm nay gặp nhau đều đặn ở các hạng nhẹ của sanda Đông Nam Á, nên một chiến thắng ở hạng 56kg cho thấy võ sĩ Việt Nam đang đứng phía trên trong hàng đợi khu vực. Đấy là nhận định tương đối, dựa trên một trận đấu duy nhất.

Ba trận thua còn lại vẽ ra một thứ bậc khá rõ. Nguyễn Thị Thu Thủy thua Zhang Xiaoyu của Trung Quốc ở hạng 60kg nữ; Hứa Văn Đoàn thua Tang Sishuo của Trung Quốc ở hạng 60kg nam; Nguyễn Khắc Kiên thua Shoja Panahigelehkolaei của Iran ở hạng 65kg.

Hai trong ba trận thua thuộc về Trung Quốc. Đó là bức tường của wushu châu lục: đội hình Trung Quốc có chiều sâu ở gần như mọi nội dung, nên các võ sĩ Việt Nam thường xuyên bị dẫn vào nhánh có đối thủ Trung Quốc ngay từ bán kết. Một trận thua trước Trung Quốc ở Asiad nói ít về phong độ của người thua và nói nhiều về vị trí của cả một hệ thống.

Trận còn lại thuộc về Iran, và đây mới là chi tiết đáng chú ý hơn. Iran là cường quốc sanda có nền tảng đấu vật: những pha chụp chân, quật ngã và khóa thân trên được họ biến thành điểm số một cách có hệ thống. Ở hạng 65kg, thua một đối thủ Iran thường là thua ở chỗ bám và ở chỗ giữ thăng bằng trước khi kịp đánh. Tôi nhấn mạnh rằng đây là mô tả về trường phái, không phải mô tả về trận đấu cụ thể, bởi không có dữ liệu nào để kiểm chứng.

Tỷ lệ chuyển hóa từ bán kết sang chung kết mới là thước đo trung thực hơn cả số huy chương: bốn suất bán kết, một suất chung kết.

Cần nói thẳng về phép cộng. Ba trong bốn tấm huy chương đồng của ngày 23 tháng 9 đến từ điều luật trao đồng cho cả hai võ sĩ thua bán kết. Điều đó không làm giảm giá trị tấm huy chương — muốn có mặt ở bán kết, võ sĩ vẫn phải thắng ở các vòng ngoài, và ở một hạng cân có hàng chục đối thủ thì đó là công việc thật. Nhưng nó điều chỉnh cách đọc tiêu đề. “Cơn mưa” ở đây một phần là số học của thể thức thi đấu, phần còn lại mới là năng lực.

Nếu ví với bóng đá, số huy chương giống như tỷ lệ kiểm soát bóng của báo chí thể thao quốc gia — chỉ số dễ coi nhất và cũng dễ đánh lừa nhất. Một đội giữ bóng 60% bằng những đường chuyền ngang không tạo ra cơ hội nào; một đoàn thể thao có thể khoe bốn tấm đồng mà không có lấy một trận thắng trước đối thủ nhóm đầu. Điều đáng đọc là hình dạng của thành tích: rất nhiều suất bán kết, rất ít suất chung kết.

Tấm huy chương đồng của Dương Thúy Vi ở nội dung kiếm và thương nằm ở một hệ quy chiếu khác. Taolu không có đối thủ, nên không thể đem so với bất kỳ tỷ lệ thắng thua nào. Kết quả ở đây là một khoảng cách điểm, và báo cáo không nêu khoảng cách đó, cũng không tách điểm độ khó khỏi điểm thực hiện. Muốn đánh giá cho đúng, tôi cần biết cô hơn nhóm dẫn đầu bao nhiêu phần ở phần thực hiện và mất bao nhiêu ở phần độ khó.

Điều duy nhất có thể nói chắc: Dương Thúy Vi được mô tả là một võ sĩ kỳ cựu, và trong taolu, tuổi nghề không đo bằng khả năng chịu đòn mà bằng khả năng giữ những cú bật nhảy và những lần tiếp đất an toàn. Một võ sĩ kỳ cựu thắng huy chương thường thắng bằng chất lượng thực hiện chứ không bằng độ khó tối đa. Rủi ro của nghề này nằm ở khớp và ở đầu gối, khác hẳn rủi ro tích lũy chấn thương não của sanda.

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi ở các giải võ khu vực và các buổi tập mở, tôi luôn giữ một nguyên tắc: không đọc kết quả sanda như đọc kết quả kickboxing. Sanda cho phép vật, cho phép đá quét, cấm địa chiến và chấm điểm theo đòn — bốn đặc điểm khiến nó gần với đấu vật đứng hơn là với quyền Anh. Một võ sĩ sanda hay chưa chắc đã đánh nổi ba hiệp theo luật K-1, và một tay kickboxing giỏi có thể bị quật ngã liên tục trên sàn sanda.

Người ta nhớ bàn thắng, còn tôi nhớ những bàn tay viết thư. Tôi vẫn nhớ những ngày phong tỏa năm 2026, khi đội bóng tôi theo dõi phải nằm lại nước ngoài 45 ngày và phòng thay đồ chỉ còn những lá thư tay của cổ động viên gửi vào. Thể thao đỉnh cao có cả những người không ai gọi tên: người quấn băng, người đếm giờ, người giặt khăn. Bốn tấm huy chương đồng hôm 23 tháng 9 cũng đi qua những bàn tay như thế.

Có một chuyện khác tôi muốn nói rõ nhân dịp này. Ở các giải nghiệp dư cấp châu lục, dữ liệu thi đấu không được bán trực tiếp cho các nhà cái, và đó là điều nên được giữ. Phần tôi lo nhất trong quá trình số hóa thể thao không phải là camera hay chỉ số, mà là đường dây dữ liệu chảy thẳng vào bảng tỷ lệ cược, nơi một võ sĩ mười bảy tuổi có thể bị định giá trước khi em kịp hiểu chuyện gì đang xảy ra với mình.

Cách đọc từ bên ngoài cũng cần được chỉnh lại. Ở Việt Nam, bốn tấm huy chương đồng trong một ngày dễ được đọc như dấu hiệu của một nền wushu đang lên. Ở phía bên kia biên giới, cùng bảng kết quả ấy sẽ được đọc như một ghi chú nhỏ bên cạnh danh sách huy chương vàng. Cả hai cách đọc đều chứa một phần sự thật, và cả hai đều bỏ qua phần khó nhất: chất lượng của đối thủ bị đánh bại.

Điểm mù thứ nhất là chuyện đếm. Bốn huy chương trong một ngày nghe rất to, nhưng khi ba trong số đó đã được thể thức bảo hiểm, tiêu đề đang đếm số học nhiều hơn đếm năng lực.

Điểm mù thứ hai là chuyện suy rộng. Một tấm đồng taolu ở nội dung kiếm và thương không nói gì về sức mạnh đối kháng của thể thao Việt Nam; nó nói về kỹ thuật biểu diễn, về độ chín của động tác và về khả năng giữ phong độ của một người đã qua đỉnh sự nghiệp.

Điểm mù thứ ba là chuyện quy đổi. Người hâm mộ rất dễ lấy kết quả sanda để kết luận về trình độ võ thuật tự do của một quốc gia. Trật tự trên sàn sanda, nơi vật và đá quét được tính điểm, không phải trật tự trên sàn boxing, muay hay kickboxing.

Tôi không ghi bàn, nhưng tôi nhớ từng nhịp thở của khán đài. Nhịp thở ấy hôm 23 tháng 9 không giống một cơn mưa. Nó giống tiếng thở dài của một đội đã làm đúng phần lớn công việc, rồi dừng lại đúng ở chỗ khó nhất: trận bán kết gặp Trung Quốc hoặc Iran.

Điều đáng theo dõi trong hai mươi tư giờ tới nằm gọn ở trận chung kết hạng 56kg ngày 24 tháng 9. Nếu Đinh Văn Tâm thắng, câu chuyện của cả kỳ Asiad này đổi màu, và “cơn mưa” bỗng có một hạt mưa thật sự nặng. Nếu Tâm thua, bảng tổng kết trở lại đúng vị trí của nó: một ngày làm việc tốt, một tấm bạc vượt kỳ vọng và ba tấm đồng do luật.

Sau đó là những việc cần theo dõi dài hơi hơn. Số suất bán kết sanda của Việt Nam ở kỳ này so với các kỳ trước là tăng hay giảm? Lá thăm ở giải châu lục tới có tiếp tục đẩy các võ sĩ Việt Nam vào nhánh Trung Quốc? Và sau khi huy chương được trao, suất tập trung của đội tuyển có giữ nguyên cho những người không vào bán kết?

Trái bóng lăn qua hai thế hệ, nhiệm vụ của tôi là bắt đúng nhịp rơi. Ở môn võ cũng vậy. Nhịp rơi của một chương trình thể thao không nằm ở số huy chương của một ngày, mà ở việc lần sau có bao nhiêu võ sĩ trong số bốn người bước được thêm một trận nữa.

Buổi sáng hôm sau, băng cổ tay được cắt bỏ. Đôi tay trở lại làm việc.